Oleh : Anuar Shaari

 

Dalam dunia yang semakin letih dengan perang, Islamabad kini berdiri sebagai satu titik harapan. Rundingan antara Iran dan Amerika Syarikat di ibu negara Pakistan itu bukan sekadar pertemuan diplomatik biasa.

Ia berlangsung ketika ketegangan serantau telah menggoncang pasaran tenaga, menekan perdagangan antarabangsa dan menimbulkan kebimbangan besar terhadap kestabilan rantaian bekalan dunia.

Reuters melaporkan rundingan berprofil tinggi itu berakhir tanpa persetujuan muktamad setakat ini, tetapi kedua-dua pihak masih membuka ruang untuk pertukaran dokumen teknikal dan perbincangan lanjut.

Hakikat bahawa rundingan ini berlangsung di Islamabad sangat bermakna. Pakistan bukan kuasa besar yang mampu memaksa keputusan, tetapi ia mempunyai satu kelebihan yang semakin bernilai dalam dunia yang sedang dilanda krisis.

Ia masih boleh bercakap dengan banyak pihak. Pakistan mempunyai saluran dengan Iran, hubungan kerja dengan Amerika, kedudukan baik dengan negara-negara Teluk, dan hubungan strategik yang rapat dengan China.

Dalam suasana geopolitik yang keras, negara yang masih boleh menjadi jambatan lebih penting daripada negara yang hanya tahu memilih blok. Kementerian Luar Pakistan sendiri menegaskan bahawa Islamabad aktif menggerakkan usaha ke arah de-eskalasi dan penyelesaian aman.

Namun, untuk memahami mengapa rundingan ini sukar, kita perlu melihat sejarah hubungan Iran-Amerika. Kedua-duanya bukan sekadar dua negara yang sedang berbeza pendapat. Mereka ialah dua musuh lama yang dibentuk oleh dekad rasa tidak percaya.

Krisis tebusan 1979, pemutusan hubungan diplomatik, pertikaian berpanjangan tentang sekatan dan isu nuklear, semuanya menjadikan setiap rundingan sarat dengan beban sejarah.

Bagi Washington, persoalan utama ialah keselamatan dan kebimbangan bahawa Iran boleh menghampiri kemampuan senjata nuklear. Dari sudut Tehran pula, isu pokok ialah kedaulatan, keselamatan negara dan penolakan terhadap tekanan berterusan dari luar.

Atas sebab itu, rundingan di Islamabad tidak boleh dinilai dengan kerangka “siapa betul, siapa salah”. Amerika datang dengan tuntutan jaminan, pemantauan dan sekatan terhadap kapasiti strategik Iran.

Iran pula datang dengan tuntutan pelepasan aset, pengurangan tekanan ekonomi, pengiktirafan maruah negara dan penghentian ancaman ketenteraan.

Reuters melaporkan bahawa antara isu yang menghalang persetujuan ialah desakan Amerika berkait komitmen nuklear, manakala Iran menuntut isu aset beku, pampasan dan keselamatan serantau turut diberi perhatian.

Di sinilah peranan Pakistan menjadi penting. Islamabad cuba memastikan rundingan ini tidak terhenti walaupun jurang antara kedua-dua pihak masih luas. Sebagai orang tengah, Pakistan tidak semestinya membawa formula ajaib, tetapi ia boleh membantu membina suasana, menyediakan saluran komunikasi dan mengelakkan keadaan daripada kembali meletup.

Dalam diplomasi, kadang-kadang pencapaian terbesar bukanlah menyelesaikan konflik serta-merta, tetapi menghalang konflik daripada menjadi lebih buruk. Pakistan memahami bahawa kegagalan damai bukan isu jauh yang berlaku di negara lain. Ia akan memberi kesan langsung kepada keselamatan sempadan, ekonomi dan kestabilan domestiknya sendiri.

Ini kerana Pakistan sendiri mempunyai sebab praktikal untuk mahu rundingan ini berjaya. Ketegangan Iran dengan kuasa besar akan segera memberi kesan kepada rantau sekeliling, termasuk Pakistan. Negara itu sudah pun berdepan tekanan ekonomi, termasuk cabaran terhadap rizab asing dan pematuhan sasaran program IMF.

Dalam keadaan sedemikian, sebarang lonjakan harga tenaga atau gangguan perdagangan serantau akan menambah beban kepada ekonomi domestik Pakistan. Maka, usaha Islamabad sebagai pengantara tidak boleh dilihat hanya sebagai langkah simbolik, tetapi juga sebagai satu bentuk perlindungan terhadap kepentingan negaranya sendiri.

Namun, Pakistan juga bukan pengantara tanpa kekangan. Ia perlu menjaga persepsi bahawa dirinya benar-benar neutral, sedangkan ia mempunyai hubungan keselamatan yang rapat dengan Arab Saudi. Di samping itu, Pakistan juga berdepan cabaran keselamatan dalaman, termasuk ancaman militan dan ketegangan di kawasan sempadan.

Semua ini menjadikan peranan Islamabad sangat rumit. Ia perlu meyakinkan Iran bahawa ia tidak memihak. Amerika juga perlu diyakinkan bahawa Pakistan boleh dipercayai dan pada masa sama melindungi kepentingan domestiknya sendiri.

Satu lagi unsur yang tidak boleh diketepikan ialah pengaruh Israel terhadap dasar Amerika. Israel tidak hadir secara langsung di meja rundingan Islamabad, tetapi pengaruh strategiknya terhadap Washington amat nyata. Hubungan keselamatan Amerika-Israel sangat mendalam.

Jabatan Negara Amerika menyatakan bahawa Amerika telah memberikan lebih AS$130 bilion bantuan dua hala kepada Israel, dengan tumpuan kepada ancaman keselamatan yang semakin kompleks. Hubungan ini disokong pula oleh kerjasama pertahanan, perkongsian risikan dan kedudukan kukuh Israel dalam politik domestik Amerika.

Oleh itu, apabila Amerika berunding dengan Iran, ia tidak datang ke meja sebagai pelaku yang bebas sepenuhnya daripada pertimbangan Israel. Bagi Israel, Iran bukan sekadar pesaing serantau, tetapi ancaman strategik utama, khususnya dalam isu nuklear, peluru berpandu dan rangkaian sekutu serantau.

Itulah sebabnya Israel sentiasa mahu sebarang perjanjian dengan Iran dibuat dalam syarat yang sangat ketat. Dalam konteks ini, frasa bahawa Israel “membayangi” Amerika sangat tepat. Ini bukan kerana Israel menentukan semua keputusan Washington, tetapi kerana kepentingan keselamatan Israel sentiasa menjadi bayang besar yang mempengaruhi had kompromi Amerika.

Persepsi ini sangat penting kepada Iran. Dari sudut Tehran pula, masalahnya bukan sekadar kandungan rundingan, tetapi juga sama ada Washington benar-benar mempunyai kebebasan untuk menawarkan satu penyelesaian yang adil.

Jika Iran percaya bahawa Amerika terlalu terikat kepada kehendak sekutunya, maka kepercayaan terhadap rundingan akan menjadi lebih lemah. Di dalam diplomasi, persepsi sering kali sama bahayanya dengan realiti. Apabila keyakinan sudah rapuh, setiap tawaran mudah ditafsirkan sebagai helah, dan setiap kelewatan mudah dibaca sebagai muslihat.

Selain politik dan keselamatan, rundingan ini juga sangat penting dari sudut ekonomi dunia. Salah satu isu paling sensitif ialah Selat Hormuz, laluan strategik kepada bekalan minyak dan gas global. IMF menyatakan bahawa penutupan selat itu telah menjejaskan kira-kira 20 peratus akses dunia kepada minyak dan LNG laut.

Bank Dunia pula memberi amaran bahawa konflik ini telah menaikkan harga minyak mentah dan LNG ke Asia dengan ketara, sekali gus menambah tekanan kepada pertumbuhan global dan inflasi. Ini bermaksud apa yang berlaku di meja rundingan Islamabad tidak terhenti sebagai isu serantau, tetapi berhubung terus dengan harga bahan api, kos pengangkutan dan kestabilan bekalan dunia.

Apabila tenaga terganggu, kesannya merebak dengan cepat. Kos logistik naik. Industri pembuatan menanggung beban baharu. Harga barang pengguna meningkat. Negara yang bergantung kuat pada import tenaga menjadi lebih terdedah. Rantaian bekalan dunia yang sebelum ini sudah pun rapuh akibat pelbagai krisis akan menjadi lebih mudah terganggu.

United Nation Trade dan Development (UNCTAD) sebelum ini juga menunjukkan bagaimana gangguan laluan maritim seperti Laut Merah dan Suez boleh memanjangkan masa penghantaran, menaikkan tambang kapal, dan memberi kesan besar kepada aliran perdagangan Asia-Eropah. Krisis di Hormuz hanya menambahkan satu lagi titik tekanan kepada sistem yang sudah tegang.

Itulah sebabnya kejayaan rundingan ini akan memberi manfaat jauh lebih besar daripada sekadar meredakan ketegangan dua pihak. Jika ketegangan berkurang dan laluan perdagangan kembali lebih selamat, pasaran tenaga akan mula reda. Apabila harga tenaga reda, kos pengangkutan juga boleh lebih stabil.

Apabila pengangkutan stabil, tekanan terhadap rantaian bekalan global akan berkurang. Ringkasnya, proses damai yang diusahakan Islamabad boleh memberi kesan kepada kehidupan harian orang biasa di banyak negara, daripada harga petrol hinggalah kos makanan dan barang keperluan.

Namun, kita juga perlu realistik. Rundingan sebesar ini jarang berjaya melalui satu perjanjian besar yang menyelesaikan semua perkara sekaligus. Pendekatan yang lebih realistik ialah penyelesaian berperingkat.

Mula-mula, minumumkankan risiko paling berbahaya. Selepas itu, bina langkah kecil untuk mengurangkan salah faham. Apabila Langkah ini mula menunjukkan hasil, barulah masuk kepada isu yang lebih besar seperti nuklear, sekatan dan jaminan keselamatan.

Secara mudahnya, jalan ke arah perdamaian mungkin perlu bermula daripada langkah yang praktikal dahulu iaitu mengukuhkan gencatan senjata, menjamin keselamatan pelayaran, mewujudkan saluran komunikasi tetap, dan membuka ruang perbincangan teknikal secara berterusan.

Dalam konteks ini, harapan terhadap Islamabad masih wajar dipelihara. Benar, rundingan belum menghasilkan perjanjian besar. Jurang antara pihak-pihak yang bertelagah juga masih luas. Namun hakikat bahawa dialog masih ‘hidup’, sudah menjadi sesuatu yang penting. Dunia hari ini terlalu sarat dengan peperangan yang gagal dihentikan kerana semua pihak mahu menang sepenuhnya.

Sedangkan dalam realiti, keamanan berkekalan biasanya bukan lahir daripada kemenangan mutlak, tetapi daripada kesediaan menerima bahawa semua pihak perlu berundur sedikit untuk mengelakkan bencana yang lebih besar.

Akhirnya, Islamabad kini benar-benar berada di persimpangan damai. Pakistan sedang menguji kemampuan dirinya sebagai jambatan diplomatik. Iran dan Amerika sedang menguji sama ada mereka masih mampu memilih perbincangan di tengah luka dan kecurigaan yang mendalam.

Sementara itu, Israel kekal sebagai bayang strategik yang mempengaruhi ruang gerak Washington. Semua unsur ini menjadikan jalan damai sangat sukar, tetapi bukan mustahil.

Dalam dunia yang semakin rapuh, kadang-kadang harapan tidak datang dalam bentuk persetujuan yang sempurna. Ia datang dalam bentuk keberanian untuk terus bercakap ketika perang kelihatan lebih mudah daripada damai. Jika Islamabad mampu memastikan rundingan ini terus hidup, itu sendiri sudah satu sumbangan besar kepada dunia yang sangat memerlukan keamanan.

Anuar Shaari ialah Pengarah Urusan Forum Strategik Massa, pernah bertugas di kementrerian, agensi serta jabatan kerajaan. Beliau juga mempunyai pengalaman di bidang media, keselamatan rangkaian dan komunikasi.